قصر چهل‌ستون کابل؛ از «جهان‌نما»ی زمان‌شاه تا ویرانی‌های جنگ
قصر چهل‌ستون کابل یکی از باشکوه‌ترین بناهای تاریخی پایتخت بود که بر فراز تپه‌ای از کوه هندکی قد برافراشت و برای دهه‌ها بخشی از سیمای سلطنتی کابل به‌شمار می‌رفت. این کاخ در سال ۱۲۱۰ هجری قمری (۱۷۹۶ میلادی / ۱۱۷۵ خورشیدی) در روزگار فرمانروایی شاه زمان سدوزایی ساخته شد و پیش از ویرانی، از جمله قصرهای مجلل کابل محسوب می‌گردید.
پیشینه و نام‌ها
این بنا در آغاز «قصر جهان‌نما» خوانده می‌شد؛ نامی که به موقعیت مرتفع و چشم‌انداز گسترده آن اشاره داشت. بعدها بخش غربی کوه هندکی به «کوه چهل‌ستون» معروف شد و خود قصر نیز به همین نام شهرت یافت. در برخی اسناد دوره امیران سدۀ نوزدهم، از آن با عنوان «قصر هندکی» نیز یاد شده است. از زمان سلطنت محمد ظاهر شاه به بعد، نام «قصر چهل‌ستون» به‌گونه رسمی و عمومی رواج یافت.
منابع تاریخی نشان می‌دهد که این دگرگونی نام‌ها تنها یک تغییر لفظی نبود، بلکه بخشی از روند بازتعریف فضاهای تاریخی کابل در دوره‌های مختلف به‌شمار می‌رفت. چنان‌که برخی پژوهشگران از جمله احمدعلی کهزاد، به پیوند این قصر با نام‌ها و نمادهای اسطوره‌ای چون «تخت رستم» اشاره کرده‌اند؛ نام‌هایی که بعدها جای خود را به عناوین جدید دادند.
ریشه‌های تاریخی و پیوندهای درباری
گفته می‌شود که بنیاد نخستین این کاخ به دوره عالمگیر دوم بازمی‌گردد که آن را برای دخترش (گوهر بیگم/زهره بیگم) و دامادش تیمورشاه درانی بر فراز تپه‌ای در هندکی ساخت. بعدها نواده احمدشاه درانی، یعنی شاه زمان، در همین محل اقامت گزید و ساختمان را گسترش داد. گفته شده این قصر دارای چهل ستون بوده و گنبدی بزرگ به سبک «کلاه‌فرنگی» آن را می‌پوشانده است؛ گنبدی که به «خودِ رستم دستان» تشبیه شده بود و جلوه‌ای هندوایرانی به بنا می‌بخشید.
به روایت احمدعلی کهزاد، عمارت زمان‌شاهی ساختمانی چهارمنزله و رفیع بود که در یکی از اتاق‌های منزل چهارم آن، سریر پادشاهی قرار داشت. این توصیف، شکوه و کارکرد سیاسی قصر را در کنار جایگاه تفریحی آن نشان می‌دهد.
جنگ، تخریب و بازسازی
در جریان جنگ دوم افغان–انگلیس، این قصر به دستور Frederick Roberts، فرمانده نیروهای بریتانیایی، تخریب شد. رابرتس که بعدها لقب «آرل کندهار» را گرفت، در سال ۱۸۸۰ میلادی امیر عبدالرحمن خان را به قدرت رساند. عبدالرحمن‌خان در سال ۱۳۰۵ قمری (۱۸۸۸ میلادی) بر ویرانه‌های قصر پیشین، عمارتی تازه برای پسرش ساخت و نام آن را از «جهان‌نما» به «چهل‌ستون» تغییر داد. از آن پس، بخش غربی کوه هندکی نیز به «کوه چهل‌ستون» معروف شد.
در دوره‌های بعد، به‌ویژه زمان حبیب‌الله خان و سپس ظاهرشاه، این کاخ توسعه یافت و به چهار طبقه رسید. پزشک دربار عبدالرحمن‌خان، Lillias Anna Hamilton، از هر دو بنای قدیم و جدید در دامنه کوه هندکی عکس‌هایی تهیه کرده است که امروز از اسناد تصویری مهم تاریخ معماری کابل به‌شمار می‌رود. همچنین پژوهشگرانی چون Nancy Hatch Dupree در دانشنامه ایرانیکا به روند تغییر نام «هندکی» به «چهل‌ستون» پرداخته‌اند.
معماری و فضای سبز
قصر چهل‌ستون دارای دو باغ داخلی و خارجی بود و باغ بیرونی آن حدود ۳۰ هکتار مساحت داشت. این مجموعه تا سال‌های پایانی قرن بیستم، محل برگزاری جشن‌های باستانی، به‌ویژه نوروز، بود و در ایام عید و روزهای پایانی هفته پذیرای شهروندان کابل می‌شد. تالار موسوم به «تخت رستم» در دل کوه نیز به‌عنوان چایخانه و محل تجمع مردمی مورد استفاده قرار می‌گرفت.
فرجام یک نماد
درگیری‌های اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی آسیب جدی به این کاخ وارد کرد و بنای تاریخی آن عملاً ویران شد. امروز از شکوه پیشین چهل‌ستون تنها خاطره‌ای در متون تاریخی و تصاویر باقی مانده است. با این حال، طرح‌هایی برای بازسازی آن مطرح شده و امید می‌رود این نماد مهم تاریخ سیاسی و معماری کابل بار دیگر احیا گردد.
#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد